Senokgipa-ROOPAK GOSWAMI
Shillong, Apr 6: Gital am·sandie man·ani gitade, do·bakrang bang·gipa aro manderangni nape nina namnikgipa Meghalaya-ni rong·kolrango da·ororo bang·a a·gao donggipa rokomari matburungrang jekai mese daburang, okupurang, matchurirang, aro makbilrang dongchakenga ine nikna man·aha.
Ia amsandianiko dakgiparang Uttam Saikia, Manuel Ruedi, Thomas Arbenz, Oana Chachula, D Khlur B Mukhim, Brian D Kharpran-Daly aro Dan Harries ong·a aro uamang a·doko donggipa dingtang dingtang rong·kolrangko bilsi kolatchirangna bate rong·kolrango nape sandianirangko dakaha.

1992 aro 2025 bilsirangni gisepo dam 80 ong·nasipile rong·kolrangko nape am·sandianio king 123 sechimonggiminrango pangchake iako dakaha, aro iano cave mapping report-rang, field note-rang aro jachipchang-rangko jakkalaha.
Ia am·sandie man·aniara, Meghalaya-ni rong·kolrango do·bakrangsan bang·bate dongchaka ine chanchianiko jegala.
Rong·kolrango bang·bate dongchakgipa matburungrangara meserangsa ong·a. Mese dal·gipa rokomsa, Edwards’s long-tailed giant rat (Leopoldamys edwardsi),rong·kolrango bitip ra·a, bi·sa pe·a aro cha·anirangko cha·a ine sakkirangko man·aha. Rong·kolrango donggipa matburungrangoni meserangan bakgittamni baksana baten donga, aro unoni 80% de da·oba rong·kolrango dongrongenga ine nikna man·aha.
Rong·kol ning·arango, basakobade rong·kol napchakram biaponi adita ritcha metre-rang chel·ao meserangko, uarangni bitiprangko, jakskilchi pakmarangko akbritanirang aro ki·irangko nikna man·aha, aro indaken, meserangara ia rong·kolrangona gisepo re·bagiparang ong·ja indiba dongronggiparangan ong·a ine u·ina man·aha.
Okupurang, mongsongbate, Malayan porcupine (Hystrix bracyura) ingipa jatni okupu, rong·kolrangko jakkalronga ine nikna man·aha. Okupu bu·surang, bitiprang, ki·irang, ja·gamrang aro pakmarangko natkningani dak-rangko nikanichi okupurangni dongchakaniko u·ina man·aha.
Okupuni chonchongipa rokomrangde rong·kol ning·tuarangchiba napangengnaba gnang ine Garo Hills-o songdonggipa manderangba aganaha.
Ia rong·kolrangara matburungrangni nape katchakramsan ong·aija, indiba sikar ka·chakram biaprangba ong·a.
Matchurirang, chunarang, matchapengrang aro uandakgipa matburungrangni ja·gamrang, ki·irang aro grengrangkoba nikna man·aha. Badiaba changrango, ia matburungrangni ki·irango ang·kerangni bisemsemrangko nikna man·aha aro uandaken, rong·kol ning·arango jekai wachi-a·rak jokenggipa chirango na·tok, ang·ke aro uandakgiparangni donggipa biaprango matburungrang an·tangtangna cha·anirangko am·ronga ine u·ina man·aha.
Janitia Hills-ni rong·kolrango makkrerangni grengrangkoba bang·en nikna man·aha. Bang·a biaprangon adita mang makkrerangni grengrangko damsan nikaha.
Ia makkrerangara an·tangtangko chike cha·gipa matburungrangoni chel·chake dongna ine rong·kol napchakramrangko ba ro·ong dal·dalgiparangko jakkalengnaba gnang, indiba indake dakanichi uamang ga·akonna ba rang·san chi bananirango jachangna kenani gnang ine am·sandigipa manderang aganaha.
Makbilrang, matchotrang aro matrongrangni grengrangkoba nikna man·aha. Ia matburungrangara rong·kolrango dongkamgipa ong·ja indiba napgakman·gipa ba grengrangko man·pakbagiparangsa ong·na nanga ine chanchichipenga.
Uandake, Meghalaya-ni rong·kolrangara ro·ongni a·kolrangsan ong·aija indiba ma·manti matburungrangni dongchakram ong·a, ine ia am·sandianirango nikna man·aha.

“Bang·a matburungrangan dongchakna, cha·anirangko sandina, an·tangtangko chike cha·gipa matburungrangoni chel·chakna, aro bi·sa pe·chakna ine rong·kolrangko jakkala,” ine ia am·sandianio janapenba, rong·kolrangko nape sandianio bang·a neng·nikanirang dongani gimin iarangoni bang·akoan namedake am·sandina man·kuja ine talatangaha.
Environmental DNA-ko (eDNA) jakkalanichi ia rong·kolrango donggipa bang·bata matburungrangni giminan u·ina man·gen ine am·sandigiparang aganaha.
Indo-Burma-ni gisepo matburung bang·gipa biaprangni gisepo ong·e, mikka jime waanichi aro rongchun bang·anichi ong·bagipa Meghalaya-ni rong·kolrangan India a·songni gisepo ro·batgiparangoni mitam ong·a.
Ia a·brirangni ning·ao rong·kolrangsan dongaija, indiba nikronggijagipa bang·a matburungrangba donga ine ia am·sandianio gital u·ianiko man·aha.
Na·simang iakoba nina man·gen:
Na·simang iakoba poraina man·gen: Assam-o Assembly election baksana Rongali Bihu-naba tarisamsotokenga
na·simang hubnetwork.in, oniko video-ko niangan baksa poraina man·gen.
Chingko ka·mao mesokgipa social mediarango jarikna man·gen:-
Twitter- twitter.com/nemediahub
Youtube channel- www.youtube.com/@NortheastMediaHub2020
Instagram- www.instagram.com/ne_media_hub


